
SME ไทยกำลังเผชิญโจทย์ที่ซับซ้อนกว่าการขาดเงินทุน แม้ผู้ประกอบการจำนวนมากเริ่มนำเครื่องมือดิจิทัลและปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI มาใช้ในธุรกิจ แต่ผลลัพธ์ด้านรายได้และการเติบโตกลับยังไม่เป็นไปตามความคาดหวัง ภาพดังกล่าวสะท้อนว่า การเข้าถึงเทคโนโลยีไม่ได้ทำให้ธุรกิจแข่งขันได้ดีขึ้นโดยอัตโนมัติ หากผู้ประกอบการยังไม่สามารถนำเครื่องมือเหล่านั้นไปแก้ปัญหาที่แท้จริงของกิจการได้
ความท้าทายของ SME ไทยจึงไม่ได้อยู่เพียงการหาเงินทุนมาหมุนเวียนหรือลงทุนเพิ่ม แต่รวมถึงการหาลูกค้า การสร้างยอดขาย การทำให้สินค้าเป็นที่รู้จัก และการรักษาความเชื่อมั่นในตลาดที่มีการแข่งขันสูงขึ้น ขณะที่พฤติกรรมผู้บริโภคเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว และคู่แข่งสามารถใช้เทคโนโลยีเข้ามายก ระดับการดำเนินงานได้เช่นกัน AI จึงอาจเป็นโอกาสสำคัญในการลดข้อจำกัดของธุรกิจขนาดเล็ก แต่จะช่วยได้มากน้อยเพียงใดขึ้นอยู่กับว่าผู้ประกอบการใช้เทคโนโลยีเป็นเพียงเครื่องมืออำนวยความสะดวก หรือสามารถยกระดับให้เป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธ์ธุรกิจได้จริง
ข้อมูลจากธนาคารโลกสะท้อนความสำคัญของ SME ต่อเศรษฐกิจไทย โดยมีสัดส่วนถึง 99.5% ของจำนวนธุรกิจทั้งหมด สร้างการจ้างงาน 69.5% และมีส่วนสร้างผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ (GDP) ประมาณ 35.3% อย่างไรก็ตาม ธุรกิจกลุ่มนี้ยังเผชิญข้อจำกัดด้านผลิตภาพ นวัตกรรม และการเข้าถึงตลาดที่มีมูลค่าสูง ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญต่อการยกระดับเศรษฐกิจไทยในระยะยาว
ผลสำรวจสถานการณ์ SME ในยุค AI ซึ่ง LINE Thailand ร่วมกับคณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ สมาคมการตลาดผู้ประกอบการไทย และ ABM Connect จัดทำ พบว่า 58.55% ของผู้ประกอบการ ระบุว่า การหาลูกค้าเป็นความท้าทายสำคัญในช่วงเริ่มต้นกิจการ ขณะที่ 50% ยังประสบปัญหาในการเพิ่มยอดขาย และ 46.2% พบว่าการดึงดูดลูกค้าใหม่เป็นเรื่องยาก นอกจากนี้ 52.5% ยังมองว่าการสร้างความเชื่อมั่นให้ลูกค้าเป็นโจทย์สำคัญของการสร้างแบรนด์
สิ่งที่น่าสนใจ คือ เมื่อถามถึงความช่วยเหลือที่ต้องการ ผู้ประกอบการประมาณ 40% ต้องการการสนับสนุนด้านการตลาดมากที่สุด ตามด้วยการสร้างเครือข่ายธุรกิจ 36.8% เงินทุน 31.4% และการพัฒนาทักษะดิจิทัล 31% ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าเงินทุนหมดความสำคัญ แต่สะท้อนว่าผู้ประกอบการจำนวนมากกำลังติดข้อจำกัดตั้งแต่การเข้าถึงตลาดไปจนถึงการเปลี่ยนความสนใจของลูกค้าให้กลายเป็นยอดขาย เพราะต่อให้มีเงินทุนหรือสินค้าที่มีคุณภาพ หากลูกค้าไม่รู้จักแบรนด์ ไม่เห็นความแตกต่าง หรือไม่มีเหตุผลเพียงพอที่จะเลือกซื้อ ธุรกิจก็ยากที่จะสร้างกระแสเงินสดได้อย่างต่อเนื่อง
ปัญหานี้ทำให้การแก้โจทย์ SME ไม่ควรหยุดอยู่ที่การเพิ่มโอกาสเข้าถึงสินเชื่อเท่านั้น การเติมเงินทุนช่วยให้กิจการมีสภาพคล่องและมีโอกาสลงทุน แต่หากไม่สามารถเพิ่มยอดขายหรือบริหารต้นทุนได้ดีขึ้น เงินกู้ก็อาจกลายเป็นภาระหนี้ที่หนักกว่าเดิม ความสามารถในการแข่งขันจึงเป็นตัวแปรที่เชื่อมโยงทั้งรายได้ กำไร และความสามารถในการชำระหนี้เข้าด้วยกัน
ใช้ดิจิทัลแล้ว แต่ยังเปลี่ยนเป็นการเติบโตไม่ได้
ผลสำรวจ SME Insight 2026 ของธนาคาร ttb จากผู้ประกอบการ 120 ราย ครอบคลุม 4 อุตสาหกรรม พบว่า 87% ใช้เครื่องมือดิจิทัลในการบริหารธุรกิจ และ 59% เริ่มนำ AI มาประยุกต์ใช้ในกระบวนการทำงาน การบริหาร หรือการดำเนินธุรกิจแล้ว อย่างไรก็ตาม กว่า 58% กลับมีรายได้ทรงตัวหรือลดลง ขณะที่กลุ่มที่มีรายได้เติบโตมีเพียงประมาณ 5-10% ภาพนี้สะท้อนช่องว่างระหว่างการมีเทคโนโลยีกับการสร้างผลลัพธ์ทางธุรกิจ ทั้งนี้ ตัวเลขจากการสำรวจของ ttb และ LINE Thailand เป็นคนละชุดข้อมูล มีกลุ่มตัวอย่างและวิธีสำรวจต่างกัน จึงไม่ควรนำมาเปรียบเทียบโดยตรงหรือสรุปว่า AI เป็นสาเหตุที่ทำให้รายได้ไม่เติบโต
เมื่อพิจารณาข้อจำกัดเชิงโครงสร้าง ttb แบ่งปัญหาออกเป็น 5 จุดล็อก ได้แก่ 1.ผู้ประกอบการมุ่งแก้ปัญหาเฉพาะหน้าจนไม่มีแผนเติบโตระยะยาว 2.ใช้ดิจิทัลและ AI เพียงระดับพื้นฐาน 3.ขาดการบริหารต้นทุนและความเสี่ยงเชิงกลยุทธ์ 4.ยอดขายเติบโตเร็วกว่าความพร้อมของระบบงานและบุคลากร รวมถึง 5.มีความต้องการขยายธุรกิจแต่ขาดทิศทางที่ชัดเจน
ประเด็นเหล่านี้สะท้อนว่า การนำเทคโนโลยีมาใช้ไม่ได้แปลว่าธุรกิจเปลี่ยนผ่านแล้ว หากผู้ประกอบการใช้ AI เพียงช่วยเขียนข้อความ ทำภาพโฆษณา หรือสรุปเอกสาร ก็อาจช่วยประหยัดเวลาได้จริง แต่ยังไม่เปลี่ยนวิธีตัดสินใจหรือโครงสร้างการทำงานของกิจการ ขณะที่การใช้ข้อมูลยอดขายมาวิเคราะห์สินค้าที่ทำกำไร การคาดการณ์ความต้องการ การบริหารสต็อก หรือการหาสาเหตุที่ลูกค้าไม่กลับมาซื้อซ้ำ ย่อมมีโอกาสส่งผลต่อรายได้และต้นทุนโดยตรงมากกว่า
ข้อมูลจากสำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (ETDA) ในผลสำรวจ Digital Maturity Index ปี 2568 ระบุว่า SME ไทยมีระดับความพร้อมด้านดิจิทัลเฉลี่ย 2.45 คะแนน และส่วนใหญ่อยู่ในกลุ่ม Digital Follower หมายถึงเริ่มใช้เทคโนโลยีแล้ว แต่ยังไม่เชื่อมโยงการทำงานทั้งองค์กรหรือใช้ข้อมูลขับเคลื่อนกลยุทธ์อย่างเต็มที่ ETDA ยังชี้ว่า ธุรกิจบางส่วนมีเครื่องมือดิจิทัลแต่ยอดขายไม่เติบโต หรือมีคำสั่งซื้อเพิ่มขึ้นแต่ต้นทุนกลับสูงขึ้น สะท้อนว่าการเปลี่ยนผ่านต้องไปไกลกว่าการซื้อเครื่องมือมาใช้ และต้องพัฒนาคนกับกระบวนการทำงานควบคู่กัน
ขณะที่รายงาน East Asia and Pacific Economic Update ของธนาคารโลก เดือนตุลาคม 2569 ระบุว่า สัดส่วนบริษัทไทยที่ใช้ AI อยู่ที่ 11% และมีเพียง 3% ที่จ่ายเงินเพื่อใช้ซอฟต์แวร์หรือระบบ AI โดยธุรกิจที่ยังไม่ใช้ให้เหตุผลเรื่องการขาดความรู้และต้นทุน ส่วนกิจการที่เริ่มใช้แล้วแต่ต้องการขยายการใช้งานยังติดข้อจำกัดด้านค่าใช้จ่าย ความปลอดภัย ความเป็นส่วนตัว และข้อมูลที่มีไม่เพียงพอ ตัวเลขดังกล่าวแตกต่างจากผลสำรวจของภาคเอกชนบางชุด เพราะขอบเขต กลุ่มตัวอย่าง และนิยามการใช้ AI ไม่เหมือนกัน แต่ช่วยชี้ให้เห็นว่าการทดลองใช้เครื่องมือทั่วไปกับการฝัง AI ในกระบวนการธุรกิจอย่างจริงจังเป็นคนละระดับกัน
ช่องว่างดังกล่าวยังสะท้อนความเสี่ยงที่ SME ไทยอาจเผชิญการแข่งขันที่ไม่เท่าเทียมกันในอนาคต เพราะธุรกิจที่มีข้อมูล บุคลากร และเงินทุนพร้อม ย่อมสามารถนำ AI ไปใช้ได้ลึกกว่า ทั้งการวิเคราะห์ตลาด การพัฒนาผลิตภัณฑ์ และการบริหารต้นทุน ขณะที่กิจการขนาดเล็กอาจยังติดอยู่กับการใช้เครื่องมือพื้นฐาน หากไม่สามารถยกระดับทักษะและระบบบริหารได้ทัน เทคโนโลยีที่ควรช่วยลดช่องว่างระหว่างธุรกิจรายเล็กกับรายใหญ่อาจกลับกลายเป็นปัจจัยที่ทำให้ความแตกต่างด้านความสามารถในการแข่งขันกว้างขึ้น
AI ต้องช่วยสร้างรายได้ ไม่ใช่แค่ทำงานให้เร็วขึ้น
โอกาสสำคัญของ AI สำหรับ SME คือ การลดข้อจำกัดด้านคน เวลา และทรัพยากร ซึ่งเป็นต้นทุนที่ธุรกิจขนาดเล็กเสียเปรียบรายใหญ่ ในอดีตการวิเคราะห์ตลาด การทำการตลาด การดูแลลูกค้า หรือการพัฒนาสินค้าอาจต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญหลายด้าน แต่ปัจจุบัน AI สามารถช่วยให้ผู้ประกอบการเริ่มต้นทำงานเหล่านี้ได้ด้วยทีมขนาดเล็กลง โดยไม่จำเป็นต้องลงทุนสร้างแผนกหรือจ้างบุคลากรจำนวนมากตั้งแต่แรก
ตัวอย่างเช่น ร้านค้าสามารถนำข้อมูลยอดขายและประวัติการซื้อมาให้ AI ช่วยแบ่งกลุ่มลูกค้า วิเคราะห์ช่วงเวลาที่มีความต้องการสูง และแนะนำสินค้าให้เหมาะกับพฤติกรรมแต่ละกลุ่ม ร้านอาหารอาจใช้ข้อมูลคำสั่งซื้อเพื่อคาดการณ์วัตถุดิบ ลดปัญหาของเหลือทิ้ง และวางแผนกำลังคนให้เหมาะกับช่วงเวลาขาย ส่วนผู้ผลิตรายเล็กสามารถใช้ระบบวิเคราะห์ข้อมูลช่วยตรวจสอบความผิดปกติของกระบวนการผลิต วางแผนบำรุงรักษาเครื่องจักร หรือประเมินความต้องการสินค้าเพื่อไม่ให้ผลิตเกินตลาด
ในด้านการตลาด AI ยังช่วยให้ SME ทำงานที่เคยต้องใช้เวลาและงบประมาณสูงได้ง่ายขึ้น ตั้งแต่การวิเคราะห์คู่แข่ง ค้นหาความต้องการของกลุ่มเป้าหมาย สร้างเนื้อหาหลายรูปแบบ ไปจนถึงการตอบคำถามลูกค้าอย่างรวดเร็ว แต่หัวใจไม่ได้อยู่ที่การผลิตคอนเทนต์ให้ได้จำนวนมาก หากเป็นการใช้ข้อมูลทำความเข้าใจว่าลูกค้ากลุ่มใดมีแนวโน้มซื้อจริง ช่องทางไหนสร้างยอดขาย และต้นทุนในการหาลูกค้าใหม่คุ้มค่าหรือไม่ เพราะการเข้าถึงคนจำนวนมากไม่ได้รับประกันว่าจะเปลี่ยนเป็นรายได้เสมอไป
ยิ่งไปกว่านั้น AI ยังช่วยให้ธุรกิจขนาดเล็กสามารถทำการตลาดแบบเฉพาะบุคคลได้มากขึ้น จากเดิมที่อาจต้องใช้แคมเปญเดียวสื่อสารกับลูกค้าทั้งหมด ผู้ประกอบการสามารถวิเคราะห์ความสนใจและพฤติกรรมการซื้อ เพื่อออกแบบข้อเสนอให้เหมาะกับลูกค้าแต่ละกลุ่ม รวมถึงติดตามผลว่าการสื่อสารรูปแบบใดทำให้เกิดการซื้อจริง วิธีนี้ช่วยให้การใช้งบการตลาดมีประสิทธิภาพขึ้น และลดการใช้เงินไปกับการโฆษณาที่เข้าถึงคนจำนวนมากแต่ไม่ใช่กลุ่มเป้าหมาย
AI ยังเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการทดลองสินค้าและโมเดลธุรกิจใหม่โดยไม่ต้องลงทุนก้อนใหญ่ตั้งแต่ต้น สามารถใช้เครื่องมือช่วยศึกษาตลาด สร้างต้นแบบเว็บไซต์ ทดลองแนวคิดผลิตภัณฑ์ หรือประเมินกลุ่มลูกค้าเป้าหมาย ก่อนตัดสินใจผลิตจริง แนวทางนี้สอดคล้องกับข้อเสนอของนายกสมาคมผู้ประกอบการปัญญาประดิษฐ์ประเทศไทยที่มองว่า SME ควรใช้ AI ลดต้นทุนและทดลองสร้างธุรกิจใหม่ ขณะยังมีกระแสเงินสดรองรับ ไม่รอให้กิจการเข้าสู่ภาวะวิกฤตจนไม่มีทรัพยากรเหลือสำหรับการปรับตัว
แนวคิดดังกล่าวมีความสำคัญ เพราะธุรกิจที่พึ่งพาสินค้าหรือแหล่งรายได้เพียงทางเดียวมีความเสี่ยงสูงเมื่อพฤติกรรมลูกค้าเปลี่ยนหรือมีคู่แข่งรายใหม่เข้ามา AI จึงอาจช่วยให้ SME มองเห็นโอกาสในตลาดอื่น ต่อยอดความเชี่ยวชาญเดิม หรือสร้างบริการใหม่ที่ใช้ทรัพยากรน้อยกว่าเดิมได้ ตัวอย่างเช่น ผู้ผลิตสินค้าเกษตรอาจต่อยอดจากการขายวัตถุดิบไปสู่ผลิตภัณฑ์แปรรูปที่มีมูลค่าสูงขึ้น หรือธุรกิจบริการอาจนำความเชี่ยวชาญเดิมมาพัฒนาเป็นบริการดิจิทัลที่เข้าถึงลูกค้าได้กว้างกว่าเดิม
อย่างไรก็ตาม การทดลองต้องมีกรอบวัดผลชัดเจน ไม่ใช่เปลี่ยนสินค้าและทิศทางไปเรื่อย ๆ โดยไม่มีข้อมูลรองรับ ผู้ประกอบการต้องประเมินทั้งความต้องการของตลาด ต้นทุนในการพัฒนา และความสามารถในการสร้างกำไร เพราะการสร้างสินค้าใหม่ที่ไม่มีตลาดรองรับอาจยิ่งเพิ่มภาระให้กิจการที่มีทรัพยากรจำกัด
ปลดล็อกธุรกิจต้องเริ่มจากคนและระบบ
แม้ AI จะช่วยลดข้อจำกัดหลายด้าน แต่ไม่ใช่ทุกกิจการจำเป็นต้องใช้เทคโนโลยีขั้นสูง หรือใช้ AI ในทุกกระบวนการ ผู้ประกอบการควรเริ่มจากปัญหาที่สร้างต้นทุนหรือทำให้สูญเสียรายได้มากที่สุด เช่น ลูกค้าติดต่อแล้วไม่มีคนตอบ สต็อกสินค้าค้างนาน คาดการณ์ยอดขายผิดพลาด หรือใช้เวลาทำเอกสารซ้ำซ้อน จากนั้นจึงเลือกเครื่องมือที่เหมาะสมและกำหนดตัวชี้วัด เช่น ต้นทุนต่อคำสั่งซื้อ ระยะเวลาให้บริการ อัตราการซื้อซ้ำ กำไรต่อสินค้า หรือสัดส่วนสินค้าคงเหลือ เพื่อประเมินว่า AI ช่วยให้ธุรกิจดีขึ้นจริงหรือไม่
อีกด้านหนึ่ง คือ การพัฒนาทักษะของผู้ประกอบการและพนักงาน เพราะการใช้ AI ให้เกิดประโยชน์ต้องมีความสามารถในการตั้งคำถาม ตรวจสอบข้อมูล และนำผลลัพธ์ไปตัดสินใจ หากผู้ใช้ไม่เข้าใจบริบทของธุรกิจ ก็อาจเชื่อคำตอบที่ผิดพลาดหรือใช้ข้อมูลที่ไม่เหมาะสมได้ รายงานของ OECD ปี 2568 ซึ่งสำรวจ SME มากกว่า 5,000 แห่งใน 7 ประเทศ พบว่า Generative AI ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพและชดเชยช่องว่างด้านทักษะหรือแรงงานได้ แต่ยังมีความกังวลเรื่องลิขสิทธิ์ กฎระเบียบ และการนำข้อมูลไปใช้ ขณะที่ SME เพียงส่วนน้อยมีการฝึกอบรมพนักงานหรือกำหนดแนวทางภายในอย่างเป็นระบบ
สำหรับไทย การสนับสนุน SME จึงควรไปไกลกว่าการจัดอบรมให้รู้จักเครื่องมือหรือให้เงินอุดหนุนซื้อซอฟต์แวร์ แต่ต้องช่วยให้ผู้ประกอบการประเมินความพร้อม เลือกใช้เทคโนโลยีให้เหมาะกับอุตสาหกรรม พัฒนาทักษะบุคลากร และเข้าถึงผู้เชี่ยวชาญที่ช่วยปรับกระบวนการทำงานได้จริง รวมถึงสร้างโอกาสเชื่อมโยงเครือข่ายและตลาดใหม่ เพราะแม้ AI จะช่วยวิเคราะห์ลูกค้าได้ แต่ยังต้องมีช่องทางจำหน่าย ระบบโลจิสติกส์ มาตรฐานสินค้า และความเชื่อมั่นที่ทำให้ลูกค้าตัดสินใจซื้อ
นอกจากนี้ ยังต้องคำนึงถึงความแตกต่างของ SME แต่ละระดับ ธุรกิจที่มีข้อมูลและระบบบัญชีพร้อมอาจเริ่มใช้ AI วิเคราะห์ยอดขายได้ทันที ขณะที่กิจการขนาดเล็กหรือธุรกิจครอบครัวอาจต้องเริ่มจากการจัดเก็บข้อมูลให้เป็นระบบก่อน การผลักดันให้ทุกธุรกิจใช้เทคโนโลยีในรูปแบบเดียวกันจึงอาจไม่ตอบโจทย์ และทำให้กิจการที่มีทรัพยากรจำกัดต้องแบกรับต้นทุนโดยไม่ได้ผลลัพธ์คุ้มค่า
AI มีศักยภาพช่วยให้ SME ไทยลดต้นทุน เพิ่มผลิตภาพ เข้าถึงลูกค้า และทดลองตลาดใหม่ได้ด้วยทรัพยากรที่จำกัดกว่าเดิม แต่เทคโนโลยีไม่สามารถชดเชยสินค้าที่ไม่มีความต้องการ ระบบบริหารที่อ่อนแอ หรือการขาดความเข้าใจตลาดได้ทั้งหมด การแข่งขันในยุค AI จึงไม่ได้ตัดสินกันว่าใครมีเครื่องมือมากที่สุด แต่เป็นใครสามารถเชื่อมเทคโนโลยีเข้ากับข้อมูล ลูกค้า และการตัดสินใจทางธุรกิจ จนเปลี่ยนประสิทธิภาพที่เพิ่มขึ้นให้กลายเป็นยอดขาย กำไร และการเติบโตที่ยั่งยืนได้จริง
ข่าวเด่น