by วิภาดา จิณณวาโส
ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI ถูกมองว่าเป็นหนึ่งในเทคโนโลยีที่จะเข้ามายกระดับเศรษฐกิจโลก เพราะช่วยให้ธุรกิจทำงานได้เร็วขึ้น ลดต้นทุน เพิ่มผลิตภาพ และทำให้โรงงานสามารถผลิตสินค้าได้มากขึ้นด้วยทรัพยากรเท่าเดิม ในมุมหนึ่ง นี่คือภาพของเศรษฐกิจที่กำลังมีประสิทธิภาพมากขึ้น แต่เมื่อมองลึกลงไป โดยเฉพาะจากกรณีของจีน กลับเกิดคำถามอีกด้านว่า หากเทคโนโลยีทำให้โลก “ผลิตได้มากขึ้น” เร็วกว่าที่ผู้บริโภคจะเพิ่มการซื้อ เศรษฐกิจจะได้ประโยชน์เต็มที่จริงหรือ
ประเด็นนี้กำลังถูกจับตามองมากขึ้น หลัง Huang Yiping สมาชิกคณะกรรมการนโยบายการเงินของธนาคารกลางจีน เตือนว่า การขยายตัวของ AI อาจทำให้ปัญหาเชิงโครงสร้างของจีนที่มีลักษณะ “Supply แข็งแรง แต่ Demand อ่อน” รุนแรงและยืดเยื้อมากขึ้น เพราะเมื่อ AI ถูกนำไปใช้ในวงกว้างและนวัตกรรมเร่งตัวขึ้น ความสามารถในการผลิตของภาคธุรกิจก็เพิ่มขึ้นตาม ขณะที่การบริโภคภายในประเทศของจีนยังฟื้นตัวได้ไม่เต็มที่
นี่ทำให้ AI มีภาพที่ซับซ้อนกว่าการเป็นเพียงเครื่องมือเพิ่มผลิตภาพ เพราะเศรษฐกิจไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยความสามารถในการผลิตเพียงด้านเดียว แต่ต้องมีความต้องการซื้อเข้ามารองรับด้วย หากโรงงานผลิตสินค้าได้มากขึ้น แต่ครัวเรือนยังไม่พร้อมใช้จ่าย สินค้าที่เพิ่มขึ้นไม่ได้แปลว่าจะกลายเป็นรายได้ที่เพิ่มขึ้นในระบบเศรษฐกิจโดยอัตโนมัติ
จีนกำลังเป็นตัวอย่างที่เห็นภาพนี้ค่อนข้างชัด เศรษฐกิจจีนยังได้รับแรงพยุงจากการส่งออก โดยเฉพาะสินค้าที่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีและ AI ขณะที่การบริโภคภายในประเทศยังเป็นโจทย์ใหญ่ของการฟื้นตัว ทำให้การเติบโตของภาคการผลิตและการส่งออกไม่ได้สะท้อนว่าความต้องการซื้อภายในประเทศแข็งแรงขึ้นในระดับเดียวกัน มันจึงเกิดความแตกต่างระหว่าง “ผลิตได้มากขึ้น” กับ “ขายได้มากขึ้น” ซึ่งเป็นคนละเรื่องกัน
ในทางเศรษฐศาสตร์ การเพิ่มผลิตภาพถือเป็นเรื่องดี เพราะทำให้บริษัทสามารถสร้างผลผลิตได้มากขึ้นโดยใช้ต้นทุนต่อหน่วยลดลง แต่ผลประโยชน์จะเกิดขึ้นเต็มที่ก็ต่อเมื่อผลผลิตที่เพิ่มขึ้นสามารถเปลี่ยนเป็นยอดขาย รายได้ การลงทุน และการจ้างงานที่เพิ่มขึ้นได้ หาก Supply เพิ่มเร็วกว่า Demand สิ่งที่ตามมาอาจเป็นการแข่งขันด้านราคาที่รุนแรง สินค้าคงคลังสูงขึ้น กำไรต่อหน่วยลดลง และบริษัทต้องหาตลาดใหม่เพื่อระบายกำลังการผลิต ดังนั้น จึงเป็นเหตุผลที่คำว่า “Overcapacity” หรือ กำลังการผลิตส่วนเกิน กลับมาเป็นประเด็นสำคัญในเศรษฐกิจจีน
จีนไม่ได้เพิ่งมีปัญหานี้จาก AI เพราะก่อนหน้านี้หลายอุตสาหกรรมก็เผชิญกับการแข่งขันและกำลังการผลิตส่วนเกินอยู่แล้ว แต่ AI อาจเข้ามาเร่งความเร็วของกระบวนการ เพราะบริษัทที่นำ AI และระบบอัตโนมัติเข้ามาใช้สามารถเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตได้เร็วขึ้น ขณะเดียวกันการแข่งขันระหว่างบริษัทก็ผลักให้เกิดการลงทุนในเทคโนโลยีใหม่พร้อมกันจำนวนมาก
ภาพจึงไม่ได้มีเพียง AI ทำให้โรงงานผลิตสินค้าได้มากขึ้น แต่ยังมีอีกชั้นคือ “กระแส AI ทำให้บริษัทต้องการลงทุนเพื่อเพิ่มความสามารถในการผลิต” หากทุกฝ่ายเพิ่ม Capacity พร้อมกัน แต่ Demand ไม่ได้ขยายในอัตราเดียวกัน ระบบก็มีโอกาสเดินเข้าสู่ภาวะที่มีทรัพยากรและกำลังการผลิตมากเกินกว่าความต้องการของตลาด
และผลที่ตามมาอาจไม่ใช่แค่สินค้าขายไม่ออก แต่สามารถลามไปถึงการลดราคาและกำไรของผู้ผลิต เพราะเมื่อผู้เล่นจำนวนมากต้องการแย่งตลาดเดียวกัน การเพิ่มประสิทธิภาพของเทคโนโลยีอาจไม่ได้ถูกเปลี่ยนเป็นกำไรทั้งหมด แต่อาจถูกส่งต่อไปยังผู้บริโภคผ่านราคาที่ถูกลงแทน ซึ่งในแง่นี้ AI จึงมีทั้งด้านที่ช่วยเศรษฐกิจและด้านที่สร้างโจทย์ใหม่พร้อมกัน กล่าวคือด้านหนึ่ง AI สามารถเพิ่มผลิตภาพ ลดต้นทุน และสร้างสินค้าและบริการรูปแบบใหม่ อีกด้านหนึ่ง หากผลประโยชน์จากผลิตภาพกระจุกอยู่กับบริษัทหรือผู้ถือทุนมากกว่ารายได้ของครัวเรือน ความสามารถในการผลิตที่เพิ่มขึ้นก็อาจไม่ได้แปลว่าความสามารถในการบริโภคของคนส่วนใหญ่เพิ่มขึ้นตาม อันเป็นประเด็นที่ทำให้การวัดผลของ AI ต่อเศรษฐกิจไม่ควรดูเฉพาะว่าบริษัทสามารถผลิตได้มากขึ้นเท่าไร แต่ต้องดูต่อว่า ผลิตภาพที่เพิ่มขึ้นถูกเปลี่ยนเป็นรายได้และกำลังซื้อของเศรษฐกิจอย่างไร
หากบริษัทลดต้นทุนได้มากขึ้น แต่รายได้ที่เพิ่มขึ้นส่วนใหญ่สะสมอยู่ในกำไร ขณะที่ค่าจ้างและรายได้ของแรงงานเติบโตช้าลง ผลิตภาพที่สูงขึ้นอาจสร้าง Supply เพิ่มเร็วกว่ากำลังซื้อของผู้บริโภค ในทางกลับกัน หากผลิตภาพที่เพิ่มขึ้นนำไปสู่ค่าจ้างที่สูงขึ้น ราคาสินค้าที่ลดลง การลงทุนใหม่ และการสร้างธุรกิจรูปแบบใหม่ ก็จะช่วยสร้าง Demand รอบใหม่ขึ้นมารองรับ Supply ได้ ดังนั้น “AI จะดีต่อเศรษฐกิจแค่ไหน” จึงไม่ได้ขึ้นอยู่กับความเก่งของ AI เพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับโครงสร้างเศรษฐกิจที่จะรับผลประโยชน์จากมันด้วย
กรณีของจีนสะท้อนโจทย์นี้ได้ชัด เพราะในขณะที่ AI และเทคโนโลยีช่วยเพิ่มความสามารถในการผลิตและสนับสนุนการส่งออก เศรษฐกิจภายในประเทศยังต้องการแรงส่งจากการบริโภคมากขึ้น Huang Yiping ระบุว่า ความขัดแย้งระหว่าง Aggregate Demand (ความต้องการซื้อโดยรวม) และ Aggregate Supply (ปริมาณการผลิตโดยรวม) ของจีนอาจไม่หายไปอย่างรวดเร็ว และเสนอให้เพิ่มสัดส่วนรายได้ของครัวเรือน รวมถึงให้ความสำคัญกับการฟื้นฐานะทางการเงินของภาคครัวเรือน รัฐบาลท้องถิ่น สถาบันการเงิน และภาคธุรกิจ เพื่อให้เกิดกิจกรรมทางเศรษฐกิจใหม่ได้จริง
เมื่อ Demand ภายในประเทศไม่พอ การส่งออกจึงกลายเป็นช่องทางสำคัญในการรองรับผลผลิต แต่การใช้ตลาดโลกเป็นพื้นที่รองรับ Supply ส่วนเกินก็มีข้อจำกัด เพราะประเทศคู่ค้าก็มีผู้ผลิตของตัวเอง และเมื่อสินค้าจากจีนไหลเข้าสู่ตลาดต่างประเทศมากขึ้น ความกังวลเรื่องการแข่งขันและกำลังการผลิตส่วนเกินก็เพิ่มขึ้นตาม ตรงนี้เองที่เรื่อง AI เชื่อมเข้ากับเรื่องการค้าโลก หมายความว่า หาก AI ทำให้จีนสามารถผลิตสินค้าได้มีประสิทธิภาพมากขึ้น ขณะที่ความต้องการภายในประเทศยังโตไม่ทัน สินค้าส่วนเกินก็มีแรงจูงใจที่จะออกไปยังตลาดต่างประเทศมากขึ้น ประเทศคู่ค้าอาจตอบสนองด้วยมาตรการปกป้องอุตสาหกรรมภายในประเทศ ทั้งภาษี การกำหนดมาตรฐาน หรือมาตรการอื่น ๆ ซึ่งอาจทำให้การแข่งขันทางการค้ารุนแรงขึ้น ทำให้ภาพของ AI อาจกำลังเปลี่ยนจากเรื่องของเทคโนโลยี ไปเป็นเรื่องของ “โครงสร้างการค้าโลก” มากขึ้น
ภาพนี้ไม่ได้เกิดเฉพาะจีน เพราะทั่วโลกกำลังลงทุนใน AI Infrastructure พร้อมกัน ตั้งแต่ชิป Data Center ระบบไฟฟ้า ไปจนถึง Cloud และโมเดล AI ขนาดใหญ่ การลงทุนเหล่านี้สร้าง Demand ใหม่ให้กับอุตสาหกรรมจำนวนมาก และเป็นแรงขับเคลื่อนเศรษฐกิจในระยะสั้น แต่ก็ทำให้เกิดคำถามเรื่องผลตอบแทนจากเงินลงทุนเช่นกัน เพราะหากการลงทุนเพิ่มขึ้นเร็วกว่ารายได้จากการใช้งานจริง ความเสี่ยงไม่ได้อยู่ที่เทคโนโลยีไม่ดี แต่อยู่ที่การสร้าง Capacity มากเกินกว่าที่ Demand จะรองรับ
มันจึงทำให้เกิดภาพที่น่าสนใจว่า AI อาจสร้างวงจรเศรษฐกิจสองด้านพร้อมกัน ด้านหนึ่งคือ AI เพิ่มผลิตภาพ → ลดต้นทุน → เพิ่มกำลังการผลิต → สร้างการลงทุนใหม่ ขณะที่อีกด้านคือ หาก Demand โตไม่ทัน → เกิด Capacity ส่วนเกิน → การแข่งขันด้านราคาสูงขึ้น → กำไรลดลง → บริษัทต้องลดการลงทุนหรือหาตลาดใหม่
หากวงจรแรกแข็งแรงกว่า เศรษฐกิจจะได้ประโยชน์จาก Productivity Boom แต่หากวงจรที่สองขยายตัวเร็วกว่า เทคโนโลยีที่ทำให้ผลิตได้มากขึ้นก็อาจกลายเป็นแรงกดดันต่อเศรษฐกิจในรูปแบบใหม่
สำหรับไทย การเร่งใช้ AI ของจีนมีทั้งโอกาสและแรงกดดัน ไทยอาจได้ประโยชน์จากการลงทุนและการย้ายฐานการผลิตด้านเทคโนโลยี ขณะเดียวกันผู้ประกอบการไทยก็ต้องรับมือกับสินค้าที่ผลิตได้เร็วขึ้น ต้นทุนต่ำลง และแข่งขันในตลาดโลกได้มากขึ้น การลงทุนด้าน AI จึงควรเชื่อมต่อกับผู้ผลิตในประเทศ การจ้างงาน และการพัฒนาทักษะ เพื่อให้ผลิตภาพที่เพิ่มขึ้นส่งต่อไปยังรายได้และกำลังซื้อ หากประโยชน์จากเทคโนโลยีกระจุกอยู่เฉพาะบางภาคส่วน AI ก็อาจเพิ่มศักยภาพการผลิตได้มาก โดยไม่ได้ขยายผลไปสู่เศรษฐกิจในวงกว้างเท่าที่ควร
ท้ายที่สุด AI ไม่ได้ทำให้เศรษฐกิจดีขึ้นโดยอัตโนมัติ เพราะการผลิตที่เพิ่มขึ้นต้องมี Demand รองรับ หากรายได้และกำลังซื้อโตไม่ทัน Supply ที่ขยายตัว ผลิตภาพที่สูงขึ้นก็อาจกลายเป็นแรงกดดันต่อราคา กำไร และการแข่งขันทางการค้าได้ ดังนั้นสิ่งที่ต้องจับตาไปพร้อมกับการเติบโตของ AI จึงไม่ใช่แค่โลกผลิตได้มากขึ้นแค่ไหน แต่คือรายได้และกำลังซื้อจะขยายตัวตามทันหรือไม่ เพราะเมื่อ Supply และ Demand เติบโตไปด้วยกัน AI ก็มีโอกาสสร้างการเติบโตที่กว้างขึ้น แทนที่จะกลายเป็นเพียงเครื่องจักรที่ทำให้โลกผลิตสินค้าได้มากกว่าเดิม
ข่าวเด่น